Zaćma – objawy, przyczyny i leczenie. Kiedy iść do okulisty?

Obraz robi się jakby mniej ostry. Kolory przygasają, światła samochodów wieczorem zaczynają razić, a czytanie drobnego druku wymaga coraz jaśniejszej lampki. Zmiana jest tak powolna, że łatwo złożyć ją na karb zmęczenia albo wieku. Tymczasem to może być zaćma – jedna z najczęstszych chorób oczu, z którą prędzej czy później zetknie się większość z nas.

Zaćma rozwija się powoli, dlatego wiele osób zwleka z wizytą u okulisty. Sprawdź, jak rozpoznać jej pierwsze objawy, co ją wywołuje i jak wygląda skuteczne leczenie.

Czym jest zaćma?

Zaćma (łac. cataracta) to choroba polegająca na częściowym lub całkowitym zmętnieniu soczewki oka. Zdrowa soczewka jest przezroczysta i skupia światło na siatkówce, dzięki czemu obraz jest ostry. Kiedy jej struktura białkowa traci przejrzystość, światło przestaje swobodnie przez nią przechodzić – obraz staje się coraz bardziej rozmyty i matowy, jakby oglądany przez zaparowaną szybę.

Proces zwykle postępuje latami. To nie stan zapalny ani infekcja – zaćmy nie da się „przeleczyć” kroplami ani wyleczyć samoistnie. Raz rozpoczęte mętnienie soczewki się nie cofa.

Pierwsze objawy zaćmy – na co zwrócić uwagę

Zaćma rzadko daje o sobie znać nagle. Najczęściej pierwsze sygnały to:

• stopniowo narastające, niepoddające się korekcji zamglenie lub rozmycie obrazu,
• blaknięcie i żółknięcie postrzeganych kolorów,
• pogorszenie widzenia o zmroku i w nocy, trudności z prowadzeniem samochodu po zmroku,
• wrażliwość na jasne światło i tzw. efekt halo – świetliste obwódki wokół latarni czy reflektorów,
• częstsza potrzeba zmiany mocy okularów,
• podwójne widzenie ograniczone do jednego oka.

Więcej o tym, kiedy takie objawy są jeszcze w normie, a kiedy wymagają pilnej konsultacji, pisaliśmy w artykule Zamglone widzenie – kiedy to norma, a kiedy iść do okulisty?

Przyczyny zaćmy

Najczęstszą przyczyną jest naturalny proces starzenia się organizmu – po 60. roku życia zmiany w soczewce w takim czy innym stopniu dotyczą większości ludzi. Ale zaćma nie jest wyłącznie chorobą wieku podeszłego. Do jej rozwoju przyczyniają się też:

• cukrzyca – przewlekle podwyższony poziom cukru we krwi przyspiesza mętnienie soczewki (tzw. zaćma cukrzycowa),
• urazy oka – uderzenia, przebicia lub oparzenia mogą wywołać zaćmę pourazową, czasem już wkrótce po zdarzeniu,
• długotrwałe stosowanie sterydów – zarówno doustnych, jak i w kroplach do oczu,
• promieniowanie UV – wieloletnia ekspozycja na słońce bez ochrony przeciwsłonecznej,
• palenie tytoniu,
• czynniki wrodzone – zaćma wrodzona u noworodków, związana m.in. z infekcjami przebytymi przez matkę w ciąży (np. różyczka) lub czynnikami genetycznymi.

Skala problemu jest duża: według Światowej Organizacji Zdrowia zaćma odpowiada za ponad połowę wszystkich przypadków ślepoty na świecie, a w Polsce choruje na nią ponad 800 tysięcy osób. Częstość występowania rośnie wraz z wiekiem – wśród osób między 75. a 85. rokiem życia dotyczy to zdecydowanej większości populacji.

Rodzaje zaćmy

W zależności od tego, która część soczewki mętnieje najpierw, wyróżnia się:

• zaćmę jądrową – zmiany w centralnej części soczewki, najczęściej związane z wiekiem, powodują stopniowe pogarszanie widzenia do dali,
• zaćmę korową – zmętnienia w obwodowej części soczewki w kształcie „szprych”, często dają objawy olśnienia i podwójnego widzenia,
• zaćmę podtorebkową tylną – rozwija się najszybciej, typowa dla cukrzyków i osób długotrwale przyjmujących sterydy, silnie utrudnia czytanie i widzenie przy jasnym świetle.

Zaćma a jaskra – najczęściej mylone choroby oczu

Obie choroby częściej dotyczą osób po 60. roku życia i obie mogą prowadzić do utraty wzroku – to jednak dwie zupełnie różne jednostki chorobowe.

Zaćma to mętnienie soczewki – zaburzenie optyczne, w pełni odwracalne dzięki operacji. Jaskra to postępujące uszkodzenie nerwu wzrokowego, najczęściej związane z podwyższonym ciśnieniem wewnątrz oka – zmian, do których doprowadza, nie da się cofnąć, dlatego kluczowe jest wczesne wykrycie. Więcej o leczeniu jaskry przeczytasz w artykule o irydoplastyce laserowej.

W praktyce obie choroby bywają diagnozowane jednocześnie, dlatego pełne badanie okulistyczne obejmuje zawsze ocenę zarówno soczewki, jak i ciśnienia śródgałkowego oraz nerwu wzrokowego.

Jak wygląda diagnostyka zaćmy?

Zaćmę rozpoznaje okulista podczas standardowej konsultacji – w badaniu w lampie szczelinowej widać zmętnienie soczewki bezpośrednio. Pełna wizyta obejmuje zwykle:

• wywiad i badanie ostrości wzroku,
• ocenę soczewki w lampie szczelinowej,
• badanie dna oka (często z rozszerzeniem źrenicy),
• pomiar ciśnienia śródgałkowego – aby wykluczyć współistniejącą jaskrę.

Jeśli obraz kliniczny jest niejednoznaczny lub trzeba wykluczyć inne przyczyny pogorszenia widzenia (np. zmiany w plamce żółtej czy nerwie wzrokowym), lekarz może zlecić badanie OCT – nieinwazyjną tomografię, która pozwala zobaczyć struktury oka w przekroju. W CM Niemczuk badanie OCT wykonujemy na miejscu, bez oczekiwania na termin w innej placówce.

Leczenie zaćmy – dlaczego jedyną skuteczną metodą jest operacja?

Nie istnieją krople, tabletki ani suplementy, które cofną lub zatrzymają mętnienie soczewki – to jeden z najczęstszych mitów, z którym spotykają się okuliści. Jedyną skuteczną metodą leczenia jest zabieg chirurgiczny: fakoemulsyfikacja, czyli rozbicie zmętniałej soczewki ultradźwiękami i zastąpienie jej sztuczną soczewką wewnątrzgałkową. Zabieg trwa zwykle kilkanaście–dwadzieścia minut, wykonywany jest w znieczuleniu miejscowym i w trybie ambulatoryjnym – pacjent wraca do domu tego samego dnia.

Operacja zaćmy na NFZ czy prywatnie?

Od kwietnia 2019 roku zniesiono limity NFZ na operacje zaćmy, co realnie skróciło kolejki. Czas oczekiwania mocno różni się jednak między placówkami – w Gdańsku bywa to około 50–60 dni, w innych ośrodkach województwa pomorskiego nawet kilka miesięcy. Aktualne terminy warto zawsze sprawdzić bezpośrednio w Informatorze o Terminach Leczenia NFZ.

Prywatnie zabieg wykonuje się zwykle w ciągu kilku–kilkunastu dni, a jego koszt zależy głównie od rodzaju wszczepianej soczewki (jednoogniskowa lub wieloogniskowa/premium).

“Zaćma wtórna” i kapsulotomia laserowa YAG

U części pacjentów kilka miesięcy lub lat po operacji zaćmy dochodzi do zmętnienia tylnej torebki soczewki, w której osadzona jest sztuczna soczewka. To tzw. zaćma wtórna – daje objawy bardzo podobne do pierwotnej zaćmy (postępujące zamglenie widzenia), ale nie jest jej nawrotem i nie wymaga kolejnej operacji.

Leczy się ją jednym, krótkim zabiegiem laserowym – kapsulotomią YAG. Polega on na precyzyjnym nacięciu zmętniałej torebki wiązką lasera; zabieg jest bezbolesny, trwa kilkanaście minut i od razu przywraca ostrość widzenia. Wykonujemy go na miejscu w CM Niemczuk – szczegóły znajdziesz na stronie Usługi okulistyczne oraz w cenniku.

Czy zaćmie można zapobiec?

Skoro główną przyczyną jest naturalne starzenie się soczewki, w 100% zaćmie zapobiec się nie da. Można jednak realnie spowolnić jej rozwój i – co ważniejsze – wcześniej ją wykryć:

• nosić okulary przeciwsłoneczne z filtrem UV,
• nie palić tytoniu,
• dobrze kontrolować cukrzycę i nadciśnienie,
• regularnie badać wzrok, nawet bez dolegliwości – szczególnie po 50. roku życia.

Suplementy z luteiną czy innymi antyoksydantami bywają reklamowane jako „ochrona przed zaćmą” – dotychczasowe badania nie potwierdzają jednak, by miały udowodnione działanie lecznicze wobec już rozwijającej się zaćmy. Mogą być elementem diety, nie substytutem regularnych badań.

kiedy wizyta może poczekać, a kiedy nie

Może poczekać do najbliższego wolnego terminu	Wymaga pilnej konsultacji
Powolne, stopniowe zamglenie widzenia narastające od miesięcy	Nagła utrata ostrości widzenia w jednym oku
Blaknięcie kolorów, częstsza wymiana okularów	Zamglenie widzenia z bólem oka
Gorsze widzenie o zmroku, efekt halo wokół świateł	Błyski światła lub nagły przyrost „mroczków”
Trudność z czytaniem drobnego druku	Ubytek fragmentu pola widzenia

Jeśli rozpoznajesz u siebie objawy z prawej kolumny, to nie zaćma – to sygnały mogące wskazywać na stan nagły, jak odwarstwienie siatkówki. Więcej o objawach alarmowych pisaliśmy w artykule Zamglone widzenie – kiedy to norma, a kiedy iść do okulisty?.

FAQ – najczęściej zadawane pytania o zaćmę